Głaz z obozu RAD wraca na miejsce
Koło Historyków z Bolesławca ustawiło ponownie kwarcytowy głaz sprzed dawnego obozu Służby Pracy Rzeszy, który po 1945 r. leżał zrzucony licem do ziemi w lesie.
Brzeźnik / Historia
Dzieje Brzeźnika od dzisiaj wstecz — do średniowiecznych początków wsi i osadnictwa kultury łużyckiej.
Koło Historyków z Bolesławca ustawiło ponownie kwarcytowy głaz sprzed dawnego obozu Służby Pracy Rzeszy, który po 1945 r. leżał zrzucony licem do ziemi w lesie.
Według Narodowego Spisu Powszechnego 2021 we wsi mieszkają 884 osoby (49,8% kobiet). Wieś ma ok. 1,8 km długości i leży przy drodze krajowej nr 94, na Pogórzu Izerskim, 205–220 m n.p.m.
Ok. 890 mieszkańców. Przy kościele remiza OSP i sklep, w budynku dawnej restauracji biblioteka i dom ludowy; na północy kompleks sportowy LZS z wiatą i szatniami. Działają koło gospodyń wiejskich, klub sportowy „Talent” i zespół szkolno-przedszkolny.
Mieszkańcy ze składek odrestaurowali przedwojenny kamienny krzyż. Na postumencie umieszczono tablicę po polsku i niemiecku: „Panie, przebacz nam nasze winy i obdarz nas pokojem”. Brzeźnik uchodzi za wieś najbogatszą w przydrożne kapliczki w diecezji.
Strona szkoły podaje, że w 2007 r. wieś liczyła 710 mieszkańców, głównie potomków reemigrantów z Jugosławii.
Od 2003 r. działa tu zakład górniczy firmy ARSYL z terenami górniczymi „Brzeźnik-Barbara” i „Brzeźnik-Jan”.












Brzeźnik i Mierzwin wyłączono z parafii MB Różańcowej w Bolesławcu; powstał ośrodek pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy, pierwszym administratorem został ks. Piotr Kudokas.
Arkusz M-33-32-A-a „Bolesławiec” mapy Sztabu Generalnego ZSRR w skali 1:25 000 (wyd. 1984) obejmuje wschodnią część okolic wsi; mapy tej serii były tajne.
W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa jeleniogórskiego.
W latach 1967–1972 przeprowadzono remont kościoła, dziś pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy.
US Army Map Service wydał arkusz AMS M841 „Siegersdorf” 1:25 000 – przedruk niemieckiej mapy z nazwami sprzed 1945 r., używany w czasie zimnej wojny.
Wspomnienia osadników opisują Koło Gospodyń Wiejskich, świetlicę, Szkołę Podstawową w Brzeźniku i Ochotniczą Straż Pożarną – jednym z jej założycieli był Józef Sondaj (1940–2011), który służył w niej 50 lat.
Brzeźnik zasiedlili w dużej mierze Polacy z Bośni (dawnej Jugosławii). Przyjeżdżali pociągami na stację w Zebrzydowej i dostawali poniemieckie gospodarstwa – m.in. domy nr 22 i 57. Jedna z rodzin przez pół roku mieszkała razem z niemieckim właścicielem domu; w innym domu w pokoju gościnnym Rosjanie urządzili stajnię. Dzieci chodziły do szkoły w Brzeźniku, w pierwszych miesiącach często boso.
Po II wojnie światowej wieś znalazła się w granicach Polski. Niemieckich mieszkańców wysiedlono (1945–1947), przybyli polscy osadnicy, którzy – jak podkreśla miejscowy proboszcz – zaopiekowali się pozostawionymi kapliczkami.
W czasie operacji dolnośląskiej Niemcy obsadzili doraźną linię obrony Brzeźnik–Kierżno. W nocy 12 lutego uderzyła piechota sowiecka z czołgami, a 13 lutego wieczorem sowieckie oddziały pancerne były już pod Nowogrodźcem. Walki zniszczyły folwark Herschelswaldau i dwie cegielnie; w lasach do dziś widać okopy i transzeje (relacja filmu TV Łużyce, 2017).
Mapa pokazuje szosę Rzeszy nr 115 (dziś DK94), karczmę Zollhaus przy skrzyżowaniu, kolonię Haidehäuser na północy, Grenzhäuser na wschodzie, strzelnicę i boisko, a na zachodzie folwark Herschelswaldau z cegielnią i bocznicą. Po strzelnicy został betonowy kulochwyt, widoczny w lesie po wycięciu krzewów.
Kilometr na zachód od wsi działał obóz Reichsarbeitsdienst – oddział 105/5. Przed nim stanął głaz z napisem „Ehret die Arbeit und achtet den Arbeiter” (Czcij pracę i szanuj robotnika).
W pobliskiej kopalni Herschelswaldau zerwała się lina klatki wyciągowej; w dwóch kolejnych wypadkach tego dnia zginęli urzędnik kopalni i górnik, jedna osoba została ciężko ranna. Herschelswaldau figuruje w wykazie kopalń węgla brunatnego J. Jarosa.
Fritz Faustmann, nauczyciel z Ocic (Ottendorf), jadąc z synem motocyklem przez Brzeźnik, został zastrzelony 2 km na zachód od wsi. Nauczyciele z Ocic i Zebrzydowej postawili mu kamień pamiątkowy z krzyżem.
Przy budowie nowego domu cieśli Johanna Weinera odkryto 318 srebrnych monet; znalezisko trafiło do muzeum w Bolesławcu.
Według Meyers Gazetteer Birkenbrück w powiecie bolesławieckim liczył 517 mieszkańców, miał katolicki kościół parafialny i własny urząd stanu cywilnego; ewangelicy należeli do parafii w Ocicach. Litograficzna pocztówka z końca XIX w. pokazuje restaurację ze sklepem A. Minnicha, kościół, karczmę sądową M. Gerlacha, plebanię i szkołę.
Leksykon Neumanna podaje: Birkenbrück, wieś w powiecie bolesławieckim, 571 mieszkańców, katolicki kościół parafialny, poczta w Bolesławcu.
Na mapie z 1888 r. widać: kolonię Friedrichsheide na północ od wsi, bażanciarnię (Fasanerie) wśród stawów obok folwarku Herschelswaldau, dwie cegielnie (Zgl.) – przy Herschelswaldau i przy kolonii Rimpelsberg – oraz karczmę Zollhaus i Grenzhäuser.
Proboszcz Eduard Preuß, w parafii od 1840 r., obchodził 50-lecie kapłaństwa.
Utworzono Amtsbezirk Birkenbrück nr 2 z gmin Birkenbrück i Herrmannsdorf (Kierżno). Pierwszym naczelnikiem został właściciel ziemski Herrmann Perlitz z Herrmannsdorf.
Księga adresowa majątków podaje: Herrmannsdorf/Herschelswaldau – 1149 mórg (770 roli, 327 lasu), właściciel Gustav Friedrich Herrmann Porlitz (Perlitz); w Birkenbrück największe gospodarstwo chłopskie – 610 mórg – miał Laurentz Ignatz Hasse, sołtys sądowy.
W dziesięcioleciu przed 1861 r. w Birkenbrück sprzedano 43 gospodarstwa i działki chłopskie – jedna z najwyższych liczb w powiecie (więcej tylko w Gościszowie – Gießmannsdorf).
W latach 40. XIX w. młynarz Herschel z Parzyc (Paritz) zbudował folwark nazwany od jego nazwiska Herschelswaldau. Formalnie należał do Kierżna (Herrmannsdorf), ale leżał tuż przy zachodnim krańcu Brzeźnika.
W latach 1838–1840 proboszcz z Birkenbrück, Franz Kretschmer, był archiprezbiterem okręgu Naumburg nad Kwisą (Nowogrodziec), do którego należała parafia.
W 1828 r. rozebrano stary, zniszczony kościół. W latach 1829–1832 zbudowano obecny katolicki kościół z wieżą widoczną z daleka, poświęcony w 1832 r. (Polskie źródło SGTS błędnie nazywa go świątynią ewangelicką).
Wspomnienie wędrownego pończosznika: szedł starym gościńcem (Heerstraße) przez Naumburg, Thiergarten i Birkenbrück w głębokim śniegu i zatrzymał się w karczmie Jagdschänke.
Według filmu gminy (2017) przy dzisiejszych torach doszło do niewielkiej potyczki wojsk napoleońskich z rosyjskimi i pruskimi, a obok pola walki stoi do dziś mały pomnik. Nie znaleźliśmy jeszcze innego źródła — jeśli wiesz, gdzie jest pomnik, napisz.
Przy kasacie klasztoru magdalenek w Nowogrodźcu Birkenbrück należał do jego dóbr (obok m.in. Kierżna – Herrmannsdorf – i Parzyc). Dobra przejęło państwo pruskie jako domeny królewskie.









Katolicy z Kliczkowa (Klitschdorf) należeli do parafii w Birkenbrück jako jej filia – zachowały się księgi chrztów z lat 1735–1764.
Przeorysza klasztoru w Nowogrodźcu Maria Dorothea Rimpler założyła na gruntach Birkenbrück kolonię nazwaną od jej nazwiska Rimpelsberg.
Katolickie księgi parafialne Birkenbrück zachowały się (w mikrofilmach) od 1708 r.
W latach 1639–1663, w czasie wojny trzydziestoletniej i po niej, w Birkenbrück nie odprawiano katolickich nabożeństw.
W miejscu XIV-wiecznej świątyni stanął w 1614 r. nowy kościół. Parafią zarządzał wtedy Martin Augsten, zakonnik z opactwa cystersów w Lubiążu.
Michael Müller, pisarz kościelny i nauczyciel – najstarsza wzmianka o szkole w Birkenbrück.
W wykazie proboszczów pod 1577 r. występuje ksiądz Merten.
Bolesławiec mierzy łańcuchami swoją „milę” – 8 i 10 marca od fosy miejskiej do Birkenbrück.
W pobliżu wsi banda rycerzy-rabusiów ograbiła wozy z kosztownościami należącymi do polskiego króla Zygmunta Starego.
Lorenz Bleul (Blewel), sołtys Birkenbrück, zasiada jako ławnik królewskiego sądu dworskiego w Bolesławcu przy sprawie o bolesławiecką szkołę.
Dokument kardynała Jana od św. Marka wymienia „plebanus ecclesie in Birkinbruk” – najstarszą wzmiankę o duchownym parafii.
Wieś wymieniona wśród miejscowości płacących dziesięcinę na stół biskupi.
19 czerwca 1265 r. książę Konrad głogowski poświadczył, że klasztor magdalenek w Nowogrodźcu kupił wieś „Berginbrucke” od jego sługi Hermanna zwanego Kul za 46 grzywien czystego srebra. Wieś należała do klasztoru aż do 1810 r., a ich wpływ tłumaczy niezwykłą liczbę przydrożnych kapliczek.
Według przywileju lokacyjnego Nowogrodźca z 1233 r. miasto otrzymało sądownictwo wyższe nad okolicznymi wsiami, wśród nich Birkenbrück. Wieś należy więc do osad założonych przed najazdem mongolskim (1241).
Wieś założono około 1228 r. Niemiecka nazwa Birkenbrück znaczy „brzozowy most”. Brzeźnik należał do grupy dóbr podległych sądom miasta Naumburg (Nowogrodziec) na mocy jego przywileju lokacyjnego.
Od XIV do V w. p.n.e. okolice zamieszkiwała ludność kultury łużyckiej – zachowały się ślady osad i cmentarzysk.
Współtwórz archiwum
Pomóż zachować pamięć o Brzeźniku. Każda pocztówka, dokument czy rodzinna historia może być cennym fragmentem dziejów wsi.