Brzeźnik / Dziedzictwo

Opowieści i legendy

Wydarzenia opisane w kronikach i gazetach oraz podania przekazywane z pokolenia na pokolenie.

fot. 1925 · polska-org.pl

Wydarzenia opisane w kronikach, gazetach i wspomnieniach oraz podania przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Historia udokumentowana · 1509/1510

Napad na wozy króla polskiego

Na starym gościńcu z Wrocławia do Saksonii, tuż pod Birkenbrück, rozbójnicy obrabowali kupieckie wozy, za którymi stał sam król Polski.

Czytaj dalej

Szlak handlowy z Wrocławia przez Bolesławiec do Łużyc i Saksonii był w XV i XVI w. niebezpieczny. Kronikarz Bolesławca pisze, że zbójcy nie bali się napadać nawet na ładunki obcego władcy.

Po święcie Wniebowstąpienia 1509 r. pod Birkenbrück doszło do „znacznego, przeogromnego” rabunku. Król Polski i jego poddani stracili kilka tysięcy guldenów. Samych rabusiów nie udało się wykryć, ale ustalono, że żywili ich i pomagali im w ucieczce dwaj starzy wrogowie Zgorzelca – Christoph von Kottwitz i Hans Krage.

Tradycja polska (Wikipedia, za opisem do mapy W. Beny) podaje datę maj 1510 i mówi o kosztownościach króla Zygmunta Starego. Wrocławianie po takich przygodach co roku wysyłali na spotkanie swoich wozów miejskiego pachołka z eskortą.

„So geschah es, daß 1509 (nach Himmelfahrt) bei Birkenbrück ein „merklicher, übertrefflicher“ Raub stattfand, wobei der König von Polen und seine Unterthanen in der Höhe von mehreren 1000 Gulden geschädigt wurden.”
Źródło

Legenda · dawno temu

Dziecko i wilki

Ojciec wiózł chore dziecko saniami przez brzeźnicki las. Na wybojach dziecko wypadło – a gdy wrócił, ogrzewały je dzikie zwierzęta.

Czytaj dalej

Mroźna zima, droga przez las do lekarza w Bolesławcu. Sanie kołysały się na nierównej drodze i dziecko wypadło, a zdenerwowany ojciec jechał dalej, niczego nie zauważywszy. Gdy po długim czasie się obejrzał, sań były puste.

Zawrócił w obawie, że maleństwo zamarzło. Na miejscu ujrzał niezwykły widok: dziecko ogrzewało kilka dzikich psów – a może wilków – które na widok sań rozpierzchły się na boki.

W miejscu, gdzie odnaleziono dziecko, postawiono dziękczynną kapliczkę z wysokim krzyżem. Tak opowiadali starzy mieszkańcy Brzeźnika – „a może to legenda? Nie ma już dziś kogo o to zapytać”.

Legenda spisana przez GOKiS Gminy Bolesławiec na podstawie materiału Telewizji Bolesławiec, „wzbogacona wyobraźnią autorki”.

Źródło

Legenda · XIII–XX w.

Dlaczego w Brzeźniku jest tyle kapliczek

Kilkadziesiąt kapliczek przy domach, polnych drogach i w lesie – najwięcej w całej diecezji.

Czytaj dalej

Miejscowi wiążą je z siostrami magdalenkami z Nowogrodźca, do których wieś należała przez ponad pięć wieków; najstarsza kapliczka ma pochodzić ze średniowiecza.

Proboszcz ks. Zenon Wnuk tłumaczy to inaczej: przed wojną Brzeźnik był katolicką enklawą otoczoną wsiami ewangelickimi, a mieszkańcy, by podkreślić swoją tożsamość, budowali przy każdym domu kapliczkę – każdą inną.

Po 1945 r. osadnicy, którzy zamieszkali w poniemieckich domach, zaopiekowali się tymi kapliczkami, choć wiele z nich nosi niemieckie napisy. W 2013 r. ze składek odnowiono kamienny krzyż i dodano dwujęzyczną tablicę: „Panie, przebacz nam nasze winy i obdarz nas pokojem”.

Źródło

Legenda

Brzozowy most

Skąd nazwa Birkenbrück – i dlaczego w starych dokumentach brzmi zupełnie inaczej?

Czytaj dalej

Niemiecka nazwa Birkenbrück tłumaczona jest jako „brzozowy most” (Birke – brzoza, Brücke – most); szkoła w Brzeźniku dodaje, że wpływ miały rosnące tu licznie brzozy. Polska nazwa Brzeźnik też pochodzi od brzozy.

Najstarsze zapisy wyglądają jednak inaczej: w dokumencie z 1265 r. wieś nazywa się „Berginbrucke”, w innych „Bürgebruck” albo „Birlinbrucke”. Kronikarz z 1885 r. przyznaje uczciwie, że skąd wzięła się nazwa – nie wiadomo.

Źródło

Legenda · XIX/XX w.

Wodnica z Kwisy na wiejskiej zabawie

Podanie z Borgsdorf nad Kwisą – wsi należącej do parafii w Birkenbrück – zapisane w śląskiej gwarze.

Czytaj dalej

Grała muzyka, gdy na zabawę przyszła „Wasserlisse” – wodnica – i usiadła między dziewczętami z Borgsdorf. Była tak piękna, że każdy parobek się w niej zakochał i chciał z nią tańczyć, a chłopcy przestali patrzeć na inne dziewczęta – „jakby byli zaczarowani”.

Nagle dziewczęta zobaczyły, że z sukni wodnicy kapie woda. Zasłoniły oczy, schowały się w kąt i krzyknęły: „Liska!”. Wtedy zniknęła.

Parobcy bali się potem wracać do domu, bo „Liska przyjdzie i wciągnie nas z kładki do wody”. Gdy szli, przy stawie coś plusnęło i zachlupotało – to była ona.

„Swoar Muſik und do kuam anne Woſſerliſſe und ſoatzte ſich under die Maidel (von Borgsdorf am Queis) …”
Źródło

Legenda

Kryształowy pałac pod jeziorem

Trzech parobków poszło za tajemniczymi dziewczętami do jeziora – i dostało w nagrodę czapki pełne śmieci.

Czytaj dalej

Podanie spisane przez wędrowców (Wandervögel) nad jeziorem Heiligensee: trzej chłopcy chcieli się dowiedzieć, skąd przychodzą na zabawy obce dziewczęta. Po uderzeniu witką woda się rozstąpiła i trafili do kryształowego pałacu, gdzie ich dobrze ugoszczono.

Na pożegnanie dziewczęta napełniły im czapki śmieciami. Ciężar był taki, że dwaj wyrzucili „bezużyteczny towar” po drodze. Tylko trzeciemu, który doniósł czapkę do domu, śmieci zamieniły się w złoto.

Wieś Heiligensee należała do parafii w Birkenbrück; Peuckert nie podaje jednak, o które jezioro tej nazwy chodzi.

Źródło

Historia udokumentowana · 6 stycznia 1827

Kawa dla zmarzniętego czeladnika

Mroźny dzień Trzech Króli, stary gościniec przez Thiergarten i Birkenbrück, a na jego końcu – kubek gorącej kawy, o którym pamiętano przez trzy pokolenia.

Czytaj dalej

Karl Franz Ulbrich, pończosznik z Bolesławca, wracał z wędrówki czeladniczej – przez Wrocław i Budziszyn – starą drogą wojskową przez Nowogrodziec, Thiergarten i Birkenbrück. Szedł w głębokim śniegu, w czarnym surducie i wysokim kapeluszu, z tornistrem i dębowym kosturem; wschodni wiatr świstał w koronach drzew. Zapalił fajkę, krzesząc ogień stalą o krzemień.

W gospodzie Jagdschänke usiadł przy kaflowym piecu i zamówił kieliszek wódki. Gospodyni, „Mutter Brandenburg”, przyniosła mu też – za darmo – kubek gorącej kawy z mlekiem i kawałek świątecznego placka: „Na, Langer, przemarzliście chyba!”.

Ulbrich nigdy tego nie zapomniał. Do śmierci w 1893 r. co roku 6 stycznia, bez względu na mróz i śnieg, chodził pieszo do Jagdschänke – a później chodzili tam jego syn i wnukowie.

Opowieść wnuka, Bruno Ulbricha, przekazana przez Bundesheimatgruppe Bunzlau. Gospoda leżała przy dawnym gościńcu za Birkenbrück w stronę Bolesławca.

Źródło

Historia udokumentowana · 1911

Skarb cieśli Weinera

Przy kopaniu fundamentów nowego domu łopata trafiła na srebro.

Czytaj dalej

W 1911 r. podczas budowy nowego domu cieśli Johanna Weinera w Birkenbrück odkryto skarb – 318 srebrnych monet. Znalezisko trafiło do zbiorów muzeum powiatowego w Bolesławcu (Kreismuseum), w którego sprawozdaniach odnotował je Artur Schiller.

Nie wiadomo, kto i kiedy ukrył monety. Losy skarbu po 1945 r. – gdy zbiory muzeum zostały rozproszone – są nieznane.

Źródło

Historia udokumentowana · 22 stycznia 1921

Strzał na drodze do Parzyc

Nauczyciel z Ocic jechał z synem motocyklem przez Brzeźnik. Dwa kilometry za wsią padł strzał.

Czytaj dalej

Fritz Faustmann, nauczyciel w Ocicach (Ottendorf), wracał 22 stycznia 1921 r. z synem motocyklem z Ocic przez Brzeźnik w kierunku Parzyc. Dwa kilometry na zachód od wsi trafiła go śmiertelna kula w głowę.

Dzięki dokładnym zeznaniom syna schwytano zabójcę – przybysza z Legnicy, który wcześniej w zajeździe w Bolesławcu podsłuchał, którędy ofiara będzie wracać, i zaczaił się na skraju lasku. Najpewniej pomylił nauczyciela z handlarzem bydła, z którym miał porachunki – szczegóły motywu pozostają niejasne.

Nauczyciele z Ocic i Zebrzydowej postawili w tym miejscu kamień z krzyżem. Krzyż później skradziono; kamień przez lata leżał w rowie.

Źródło

Historia udokumentowana · 8 marca 1928

Zerwana lina

Dwa wypadki jednego dnia w kopalni węgla brunatnego Herschelswaldau.

Czytaj dalej

Rano w kopalni Herschelswaldau, tuż na zachód od Brzeźnika, urzędnik kopalni – wbrew zakazowi – zjechał klatką przeznaczoną do transportu drewna. Przy wyjeździe zerwała się lina i klatka spadła; mężczyzna został ciężko ranny.

Uszkodzona klatka, której użyli ratownicy, przy następnym wyjeździe spadła ponownie. Zginęli ciężko ranny urzędnik i jeden z górników, kolejny został ranny. O tragedii pisały gazety aż w Czechach.

Źródło

Historia udokumentowana · wiosna 1946

Pół roku pod jednym dachem

Polskie rodziny z Bośni przyjeżdżały pociągiem do Zebrzydowej i dostawały domy, w których wciąż mieszkali Niemcy.

Czytaj dalej

Wiosną 1946 r. do Brzeźnika przyjechały pierwsze rodziny reemigrantów z Jugosławii. Florian z rodziną wysiadł 13 kwietnia na dworcu w Zebrzydowej i trafił do domu nr 57; Katarzyna z rodzicami zamieszkała w poniemieckim domu nr 22.

Inna rodzina, przybyła 8 czerwca 1946 r., przez pół roku mieszkała w jednym domu z Niemcem – dawnym właścicielem. W kolejnym domu, zaniedbanym, Rosjanie urządzili w pokoju gościnnym stajnię.

Była bieda: dzieci w pierwszych miesiącach chodziły do szkoły boso, a o piątej rano szły do lasu na jagody, by zarobić na chleb. Z tych rodzin wyrosły później Koło Gospodyń Wiejskich, straż pożarna i dzisiejsza wieś.

Źródło

Historia udokumentowana · 1546

Jak mierzono milę do Birkenbrück

Miasta strzegły swojego „prawa mili” – więc trzeba było ją dokładnie zmierzyć.

Czytaj dalej

Miasta śląskie miały prawo mili: w promieniu mili od murów nikt poza mieszczanami nie mógł prowadzić niektórych rzemiosł ani handlu. W marcu 1546 r. Bolesławiec zaczął mierzyć tę odległość łańcuchami (po 30 łokci świdnickich).

8 i 10 marca mierniczy odmierzyli dystans od fosy miejskiej do Birkenbrück, Nieschwitz i Thomaswaldau – Brzeźnik wyznaczał więc zachodnią granicę miejskiego „monopolu”.

Źródło

Legenda z okolicy · nad Kwisą

Totenstein i bóg Flins

Ostatni pogańscy Serbołużyczanie mieli składać ofiary na kwarcowej skale nad Kwisą – zanim uciekli w góry.

Czytaj dalej

Kronikarz Bergemann zapisał w 1827 r. ustną tradycję: Serbołużyczanie długo bronili swojej wolności i wiary. Około 1133 r. ostatnią ich gromadę zaatakował cesarz Lotar. Osaczeni, osiedli najpierw koło wsi Steine nad Kwisą, gdzie kwarcowa skała zwana Totenstein („Kamień Umarłych”) była ich ołtarzem ofiarnym. W zaroślach za nią mieszkał stary wróż i kapłan, któremu zawsze towarzyszył czarny kogut.

Potem musieli iść dalej w górę Kwisy i osiedli w dzisiejszym Ullersdorf, gdzie do Kwisy wpada potok Schaumflößel – dla nich święta kąpiel. Kto kąpał się w nim o złej porze, a nie o świcie, czerniał na ciele; gaduła tracił mowę, a ciekawski wzrok.

Gdy okolicy przybywało ludzi, ostatni z nich uszli w niedostępne lasy aż pod źródła Kwisy i tam zginęli. Według podania bogu Flinsowi oddawano cześć także tam, gdzie dziś jest główne źródło (okolice Świeradowa – dawnego Flinsberg, nazwanego od boga Flinsa) – a gdy jego ołtarz zburzono, wytrysnęła woda mineralna.

„… nahm seinen ersten Sitz in der Gegend des Dorfes Steine am Queis, wo der noch zum Teil vorhandene Quarzfelsen, der Totenstein, ihr Opfertisch war.”
Źródło

Legenda z okolicy · zamek Gryf nad Kwisą

Gryf znad Kwisy i pasterz Gottsche

Legenda o tym, jak pasterz zabił gryfa i został protoplastą rodu Schaffgotschów.

Czytaj dalej

U stóp gór mieszkali spokojni pasterze, których nękał ogromny gryf. Każdego dnia porywał ludzi i zwierzęta dla swoich młodych i zanosił je do gniazda w nieprzebytym lesie nad Kwisą. Nikt nie śmiał wypędzać bydła ani orać pól i zapanował głód. Książę Bolko ogłosił, że kto zabije potwora, dostanie wielką sumę i rękę jego jedynej córki Agnieszki.

Młody pasterz Gottsche Schaf, który zakochał się w księżniczce, gdy zobaczył ją na zamku Lehnhaus (Wleń), ruszył w las z drągiem i siekierą. Po kilku dniach usłyszał nad sobą szum skrzydeł: gryf z wołem w szponach siadał na szczycie ogromnego dębu, a z góry dobiegał krzyk głodnych piskląt.

Rano, gdy stary ptak odleciał, Gottsche przywiązał do drąga wiązkę chrustu, wspiął się na dąb i podpalił gniazdo. Pisklęta zginęły w ogniu, a stary gryf, próbując skrzydłami ugasić płomienie, spalił lotki i runął na ziemię. Gottsche dobił go i jednym ciosem siekiery odrąbał mu głowę.

Sąsiedzi zawlekli gryfa wołami do zamku Neuburg, gdzie przebywał książę. Bolko dotrzymał słowa: pasował pasterza na rycerza, dał mu córkę i zamek, który nazwał Greiffenstein (Gryf). Gottsche dostał na własność tyle ziemi, ile jego owce obeszły od wschodu do zachodu słońca – i wieczorem był jednym z najbogatszych panów Śląska. Później otrzymał tytuł hrabiego, nazwisko Schaffgotsch i owcę w herbie.

Źródło

Legenda z okolicy · Osiecznica (Wehrau)

Duch w worku

W Osiecznicy (Wehrau) – wsi należącej do parafii w Birkenbrück – śmiałek próbował złapać ducha pana na zamku.

Czytaj dalej

Duch Hansa von Rechenberga, dawnego pana na Wehrau, nie dawał ludziom spokoju. Pewien Geigenfriedel – „Friedel od skrzypiec” – postanowił go złapać. Stanął z otwartym workiem i zawołał: „Ty nikczemniku, właź do mojego worka, żebyś już nikogo nie straszył!”

Za trzecim razem coś ciężkiego wpadło do worka i niemal przygniotło go do ziemi. Wtedy Geigenfriedla obleciał strach. Porzucił worek, blady jak trup wpadł do karczmy i zemdlał. Nikt go już potem nie widział roześmianego, a po kilku tygodniach zmarł.

„Du schlechter Kerl, komm, kriech in meinen Sack, daß du keinen Menschen mehr ängstigst!”
Źródło

Legenda z okolicy · Bolesławiec

Husyci i bolesławieckie piwo

Wojny husyckie spustoszyły Śląsk – ale w Bolesławcu zapamiętano je osobliwie.

Czytaj dalej

Za czasów husyckich Śląsk został straszliwie zniszczony. Jeden oddział husytów odłączył się jednak od wojska z powodu… piwa: w Bolesławcu otwarto przed nimi kuchnie i piwnice, a było w nich dość do picia.

Stąd miał się wziąć przekorny toast pewnego starego hultaja: „O wy kochani Czesi, niech wam Bóg wynagrodzi, że nas czasem odwiedzacie – bo wtedy i biedak dostanie łyk piwa”.

Źródło

Legenda z okolicy · Bolesławiec

Kot dwóch altarystów

Opowieść o kocie, który okazał się czymś więcej niż kotem.

Czytaj dalej

W Bolesławcu mieszkali w jednej izbie dwaj altaryści – księża odprawiający msze przy bocznych ołtarzach. Jeden trzymał kota, którego drugi nie znosił. Gdy właściciel wyszedł na przechadzkę, drugi zaryglował drzwi, chwycił kij i zaczął bić zwierzę.

Kot biegał po izbie, skakał po ścianach, że spadały obrazy i listwy – aż wreszcie rzucił się na swego dręczyciela, a ten upadł martwy. Współlokator znalazł go w zamkniętej izbie, w której nie było nikogo poza kotem. „Musiał to być zły duch albo bez wątpienia sam diabeł”.

Źródło

Legenda z okolicy · Warta Bolesławiecka (Warthau)

Diabelskie koryto z Warty

Kamieniarz miał za karę wykuć wielkie kamienne koryto. Pomógł mu ktoś, kogo nie powinien był prosić.

Czytaj dalej

Pewnemu kamieniarzowi nakazano za karę wykuć w kamieniołomach w Warcie Bolesławieckiej (Warthau) kamienne koryto znacznej wielkości. Był jednak niedbały – zamiast pracować, pił i próżnował.

Ostatniej nocy przyszedł do niego diabeł i dokończył robotę – koryto wyszło większe i piękniejsze, niż zamówiono. Gdy dzieło było gotowe, diabeł zażądał w zapłacie duszy kamieniarza, porwał go i rozszarpał.

Źródło

Legenda z okolicy · Osła (Aslau)

Niebezpieczny prezent

Dlaczego w okolicy nie wolno było przyjmować podarunków od obcych.

Czytaj dalej

Mówiono, że nikt nie powinien przyjmować prezentu, lecz raczej szepnąć: „Idź precz ode mnie, szatanie!” – bo kto przyjmie podarunek, daje darczyńcy władzę nad sobą.

Właściciel majątku w Osłej (Aslau) tracił kolejno wszystkie dzieci, na końcu świetnie zapowiadającą się osiemnastoletnią córkę – wszystkie umierały nagle, bez wcześniejszej choroby. Ludzie wiązali to właśnie z przyjętym niegdyś darem.

Źródło

Legenda z okolicy · Osła (Aslau)

Zaczarowana droga

Na granicy Osłej i Rosenthal wieczorem można iść i iść – i nie ruszyć się z miejsca.

Czytaj dalej

Na granicy Osłej (Aslau) i Rosenthal nie jest bezpiecznie. Kto wieczorem idzie tamtejszą polną drogą, bywa tak zwodzony, że idzie i jedzie, ile sił – a nie posuwa się ani o krok. Dopiero po północy może iść dalej.

Inni opowiadają, że czują, jakby ogromny ciężar przygniatał wóz albo ich ramiona. Pewien Mechler jechał tamtędy późno z dziećmi; poganiał konie, aż się spocił – a wóz nie ruszył się z miejsca.

Źródło

Legenda z okolicy · Osła (Aslau)

Wir nad sianem

Kobiety z Osłej usiadły na obiad tam, gdzie „chodzi stary”.

Czytaj dalej

Jeden z panów von Bibran nie zaznał spokoju po śmierci. Dwie kobiety z Osłej (Aslau) pracowały przy sianie. W porze obiadu inni ostrzegali je: „Nie siadajcie tu, tu chodzi stary!”. Były jednak zbyt zmęczone, usiadły i jadły.

Nagle zerwał się wiatr – wir porwał siano i rzucił je na drzewa, jakby chciał wszystko zniszczyć. Potem znów zrobiło się cicho. Gdy reszta się o tym dowiedziała, powiedzieli tylko: „No tak, to był stary – po co tam siadałyście?”

Źródło

Legenda z okolicy · okolice Osłej (Aslau)

Praczka znad stawu

Nad leśnym stawem w południe ktoś rozwiesza pranie na niewidzialnym sznurze.

Czytaj dalej

W miejscu stawu Heideteich na północ od Kaiserswaldau stał niegdyś stary zamek, który dawno popadł w ruinę i powoli zapadł się w wodę. Czasem widuje się tam starą kobietę, która w południe pierze albo wiesza bieliznę na niewidzialnym sznurze nad stawem.

Gdy ludzie z Osłej (Aslau) kosili siano na łące przy stawie, widzieli, jak „Frau Dunkeln” rozwiesza tam pranie. Mówiono, że w każdy piątek w południe „Heuelse” pierze i bieli płótno – a kto podejdzie za blisko, tego wciągnie do stawu.

Źródło

Współtwórz archiwum

Masz stare zdjęcie lub wspomnienie?

Pomóż zachować pamięć o Brzeźniku. Każda pocztówka, dokument czy rodzinna historia może być cennym fragmentem dziejów wsi.

Przekaż materiał
Szukaj na stronie